Khai quật xác tàu cổ đắm ở Bình Châu

Tên gọi Vũng Tàu đã có trên các tài liệu thư tịch triều Nguyễn với tên chữ Hán là Tàu Úc. Nơi đây, từ năm 1999 đến nay đã phát hiện, thăm dò, trục vớt khá nhiều thuyền buồm cổ bị đắm chìm. Ngư dân ở vùng Châu Thuận Biển của xã Bình Châu thường gọi những địa danh gắn với xác thương thuyền bị đắm từ xưa, ngoài địa danh Vũng Tàu để chỉ chung cho vũng biển, còn có địa danh Sóng Tàu là nơi tìm thấy một phần xác tàu thuyền cổ bị đắm; Lỗ Tàu là nơi tìm thấy xác tàu bị đánh vỡ vùi trong hố trũng dọc theo bờ gành. Dưới đây là các lần thăm dò khai quật các thương thuyền cổ bị đắm:

Lần 1: Năm 1999, Công ty trục vớt VISAL (Cục Hàng Hải Việt Nam) cùng tỉnh Quảng Ngãi thực hiện khảo sát vùng biển Vũng Tàu, từ phía Hòn Nhàn chạy về hướng Bắc. Cuộc khảo sát đã phát hiện tại Hòn Nhàn đồ gốm sứ xanh trắng đời Minh đáy có ghi hiệu Tuyên Đức niên chế (1426-1435), một số mảnh sứ xanh trắng có ám họa thuộc loại hàng cao cấp. Qua khảo sát nhận định thương thuyền chở gốm sứ đời Minh bị đắm chìm trên nền san hô và bị sóng biển đập vỡ nát, dấu tích xác thuyền buồm cổ không còn. Cuộc khảo sát mở rộng về phía Bắc của Vũng Tàu đã phát hiện nguyên xác thuyền buồm cổ bị đắm, cách bờ khoảng 20m, ở độ sâu khoảng 4,5m. Đáng tiếc khi thợ lặn xuống dùng máy thổi hút cát để khảo sát thì nhận thấy hiện trạng xác thương thuyền và đồ gốm sứ đã bị ngư dân lặn dùng mìn đánh vỡ nát. Đo đạc lại hiện trạng thương thuyền cổ có chiều dài khoảng 19,5m, chiều ngang khoảng 5m. Cuộc thăm dò khai quật thương thuyền cổ bị đắm này diễn ra trong khoảng một tháng, hiện vật thu được đang lưu giữ tại Bảo tàng gồm hai loại: Loại vật dụng thủy thủ đoàn, bao gồm ấm đồng bạch, nghiên mực bằng đá, tượng đá nhỏ, cân tiểu ly, thau đồng, chậu đồng, dép hài… đặc biệt tìm thấy xương hàm ngựa. Loại vật dụng hàng hóa bao gồm lá đồng, dĩa đồng, các hộp chì đựng quế; đồ gốm sứ gồm các loại bát, đĩa, tô, chén, hũ… Tìm thấy đồng tiền niên hiệu Vạn Lịch đời Minh Thần Tông (1573 – 1619), đồng tiền là nguồn tư liệu quan trọng để xác định khung niên đại của thương thuyền cổ đắm, ở vào khoảng cuối thế kỷ 16 đầu thế kỷ 17. Qua nghiên cứu một số  đồ thủy thủ đoàn ở niên đại thế kỷ 15, còn lại đồ hàng hóa niên đại ở cuối thế kỷ 16 đầu thế kỷ 17, ngoài ra tìm thấy trên tàu có nhiều dây cột buồm bị cháy, các cổ vật gốm sứ bị cháy, điều đó chứng tỏ thương thuyền cổ bị phát hỏa cháy và chìm nhanh, sau đó bị vùi trong cát.

Lần 2, tháng 9/2012 ngư dân phát hiện một thương thuyền cổ đắm tại Vũng Tàu, thôn Châu Thuận Biển nằm cách bờ khoảng 100m. Cuộc khai quật thực hiện dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ngãi, phương pháp đóng cừ larsen trong điều kiện mực nước thấp độ sâu khoảng 4m đã đem lại kết quả tốt trong khai quật khảo cổ học. Sau khi đã hút cạn bùn cát, chiều dài đo được của thương thuyền cổ là 23,4 m, chiều ngang rộng nhất là 5,6m, thân được chia làm 13 khoang, 12 vách ngăn. Các dấu tích còn lại cho thấy thương thuyền cổ bị cháy trước khi chìm, sóng đánh làm cho thương thuyền cổ bị vỡ phần mũi, tuy nhiên khi cháy, nó chìm rất nhanh nên không bị om nhiệt do đó hàng hóa chở trên tàu vẫn được bảo vệ tốt. Hiện vật thu được bao gồm đồ dùng thủy thủ đoàn và hàng hóa chở buôn bán. Ngược với thương thuyền cổ khai quật năm 1999, thương thuyền cổ khai quật năm 2013 phát hiện rất ít vật dụng thủy thủ đoàn, có thể đã bị trôi dạt, một số đồ dùng thủy thủ đoàn gồm: Gương đồng, cân, tiền đồng, vò …Gốm sứ thương mại có hai loại, loại cao cấp celadon men ngọc và loại gốm tráng men nâu. Đồ celadon men ngọc gồm các loại dĩa đắp nổi hình rồng, hoa cúc… bát, chén, lư hương được sản xuất từ lò Long Tuyền (Longquan), đồ gốm tráng men nâu bao gồm các loại chậu, bát, hũ, vò… có nguồn gốc sản xuất từ lò Quảng Đông. Đồ celadon niên đại ở thế kỷ 13, trong khi đó đồ gốm tráng men nâu niên đại ở thế kỷ 14, một số lọ chum kích thước lớn trên thân có minh văn dấu hiệu lò, đó là các chữ: Đức Chính Nhuận, Ngô Nhậm Hiệu. Đáng chú ý trong tàu xuất hiện không nhiều đồ sứ hoa lam mang đặc trưng đồ gốm sứ hoa lam thời Nguyên: loại ấm 2 bầu thân, loại chén vẽ hoa cúc dây phủ men trắng xanh, đáy mộc, loại nắp nhỏ vẽ lá sen, đặc biệt có mảnh đĩa sứ hoa lam loại lớn vẽ hoa mẫu đơn dây là loại hoa văn điển hình của sứ hoa lam thời Nguyên, ngoài ra còn tìm thấy một số mẫu gốm Islam Hồi giáo thế kỷ 13 bao gồm nắp ấm, mảnh đồ đựng, tuy không nhiều lắm nhưng đã gợi lên nhiều vấn đề nghiên cứu. Niên đại đồ gốm sứ không đồng nhất, đồ men ngọc ở vào thế kỷ 13, tuy nhiên đồ men nâu có niên đại ở thế kỷ 14, do đó niên đại của thương thuyền cổ bị đắm được xác định ở khoảng đầu thế kỷ 14. 

Hiện nay UBND tỉnh Quảng Ngãi đang tiếp tục chỉ đạo thăm dò khai quật lần 3 thương thuyền cổ đắm tại Vũng Tàu, Châu Thuận Biển, xã Bình Châu nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản qua việc trưng bày thu hút hấp dẫn khách tham quan trong nước và quốc tế. Qua các lần khai quật các thương thuyền cổ bị đắm nằm liền bờ ở vũng neo trú Bình Châu cho thấy vị trí của Quảng Ngãi rất quan trọng trong con đường tơ lụa trên biển Đông, do đó nếu điều kiện cho phép, tỉnh Quảng Ngãi nên xây dựng một nhà trưng bày quy mô để trưng bày tất cả xác thương thuyền cổ đắm chìm tại vùng biển Bình Châu cùng với di vật khai quật được. Từ đó tạo nên thương hiệu văn hóa đặc hữu của Quảng Ngãi khiến cho khách tham quan, các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế khi muốn tìm hiểu về các thương thuyền cổ đắm thì không thể không về Quảng Ngãi để tìm hiểu, tham quan và nghiên cứu. Đây chính là cú “hích” quan trọng về di sản văn hóa, góp phần thúc đẩy ngành du lịch Quảng Ngãi phát triển.

TS. Đoàn Ngọc Khôi                    
Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi             

(Theo Bản tin Khoa học và Đời sống, số 01/2014)