Về nguyên tắc, hoạt động phản biện xã hội của LHCHKH&KT TP chỉ tập trung vào khía cạnh khoa học – kỹ thuật của các dự án, công trình cụ thể. Tuy nhiên, trong thực tế các nhà khoa học đã tham gia hiệu quả vào phần lớn những hoạt động phản biện xã hội do Mặt trận Tổ quốc Tp. Hồ Chí Minh tổ chức.

GS.TS Nguyễn Ngọc Giao, Chủ tịch LHCHKH&KT TP.Hô Chí Minh cho biết, hoạt động phản biện xã hội là một trong những nhiệm vụ của LHCHKH&KT TP ngay từ khi vừa được thành lập. Việc phản biện được tiến hành theo nhiều cách.

Trước hết là góp ý tại các buổi họp do UBND hoặc UBMTTQ chủ trì, trường hợp này LHCHKH&KT thành phố cử những nhà chuyên môn tham gia, có chuẩn bị trước để các ý kiến đi sâu vào nội dung của buổi họp.

Trường hợp thứ hai, đối với các dự án mà lãnh đạo thành phố chính thức giao nhiệm vụ, kèm với hồ sơ, tài liệu cụ thể, LHCHKH&KT TP sẽ tùy tầm quan trọng của dự án mà chuyển giao cho các Hội chuyên ngành thực hiện, hoặc giao cho Trung tâm Tư vấn phát triển của LHCHKH&KT TP triển khai. Trường hợp đa lĩnh vực hoặc có tầm ảnh hưởng lớn đến cộng đồng, LHCHKH&KT TP thành lập Hội đồng phản biện gồm các nhà chuyên môn ở các lĩnh vực tương ứng, do một Phó Chủ tịch LHCHKH&KT TP chủ trì. Hội đồng phân công người nghiên cứu tài liệu, đi thực địa... và sau nhiều buổi trao đổi, thảo luận, sẽ đúc kết thành các ý kiến phản biện chính thức của LHCHKH&KT TP để gửi lên UBND TP.Hồ Chí Minh và Ban Quản lý dự án. Khi cần thiết, trong quá trình làm việc còn có những buổi trao đổi trực tiếp với Ban Quản lý dự án.

Nhờ xác định rõ mục tiêu và nhiệm vụ cùng với những tâm huyết của các nhà khoa học, cho đến nay LHCHKH&KT TP đã phối hợp triển khai, tư vấn, phản biện và giám định xã hội thành công hàng trăm dự án lớn nhỏ.

Điển hình như: Dự án quy hoạch chi tiết nhóm Cảng biển số 5 và Quy hoạch di dời các cảng biển trên sông Sài Gòn và nhà máy đóng tàu Ba Son, do Bộ Giao thông – Vận tải chủ trì, kết quả các ý kiến phản biện của LHCHKH&KT TP cũng được Chính phủ và lãnh đạo Thành phố chấp nhận sửa đổi cho phù hợp, bảo vệ lợi chung của thành phố.

LHCHKH&KT TP cùng phối hợp tham gia phản biện thành công để ngừng việc cổ phần hóa bệnh viện Bình Dân, bởi việc này chỉ đem lại lợi ích cho một số cá nhân, trong khi đó, đại bộ phận người dân nghèo ở thành phố và các tỉnh lại khó tiếp cận với giá mới được quy định.

Mới đây, sau khi trao đổi thống nhất với Sở Giao thông –Vận tải và theo đăng ký của các Hội chuyên ngành, LHCHKH&KT TP đã giao Hội Cầu – đường - cảng chủ động triển khai phản biện 26 dự án thuộc lĩnh vực kỹ thuật giao thông, giao cho Trung tâm Tư vấn phát triển phản biện 3 dự án thoát nước (Nạo vét, cải tạo Rạch Cầu Suối và Rạch Đồng Tiến ở quận 12; Dự án thành phần 5 và 6 cải tạo hệ thống cấp & thoát nước 2,3 lưu vực Tân Hóa – Lò Gốm)...

Có thể nói, thông qua các hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội, đội ngũ trí thức khoa học – công nghệ đã có nhiều đóng góp thiết thực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa thành phố. Đồng thời, ý thức công dân, tinh thần trách nhiệm của các nhà khoa học đối với sự phát triển của TP.Hồ Chí Minh, của đất nước cũng không ngừng được nâng cao.

Tuy nhiên, cũng giống như hoạt động phản biện của các tổ chức khác, trở ngại lớn nhất cho công tác này của LHCHKH&KT TP chính là ở tư cách pháp nhân xã hội của nó. Không có gì bắt buộc các dự án phải qua phản biện. Các ban quản lý dự án thường không hợp tác với việc này, đặc biệt, những ý kiến của lãnh đạo thành phố cũng mới dừng lại ở việc góp ý, tư vấn. Vấn đề sửa đổi, thực hiện theo góp ý phản biện vẫn không nhiều.

Cũng nói về những khó khăn của công tác phản biện của LHCHKH&KT TP, ông Phan Phùng Sanh, Phó Chủ tịch thường trực Hội Khoa học - Kỹ thuật Xây dựng TP.Hồ Chí Minh cho rằng, hiện có quá nhiều dự án ra đời nhưng số dự án được tư vấn phản biện rất ít. Trong khi tâm lý chẳng ai thích mời phản biện cả, đặc biệt là người Việt Nam lại thường "ghét thói quen nói thẳng, nói thật. Hoặc nếu có nói mà chẳng ai nghe, chẳng làm sửa đổi thì cũng chẳng sao”. Ông Sanh đề nghị, cần phải có Luật phản biện, trong đó phải ghi rõ chế tài cụ thể.

GS.TS KH Nguyễn Sinh Khôi (Hội KHKT Thủy lợi TP.Hồ Chí Minh), lại nêu ra một thực trạng đáng lên án rằng, hiện tượng quen biết, cả nể cũng đã xuất hiện, cố tình cổ súy cho theo hướng có lợi cho một bộ phận cá nhân, nhóm nào đó. Hơn nữa, kinh phí phục vụ cho công tác giám sát phản biện hiện đang còn phụ thuộc. Theo ông Khôi, cần phải xây dựng nguồn kinh phí riêng, độc lập, để hiệu quả giám sát, phản biện tăng lên.

GS.TS Nguyễn Ngọc Giao kiến nghị công tác phản biện xã hội phải được thể chế hóa, tức phải có một Quyết định cụ thể của Chính phủ, bắt buộc các dự án, công trình v.v... có tổng kinh phí từ bao nhiêu tiền trở lên, hoặc liên quan đến một địa bàn dân cư rộng bao nhiêu trở lên v.v... đều phải qua phản biện xã hội rồi mới được triển khai. Quyết định đó cũng quy định rõ trách nhiệm của đơn vị phản biện cũng như Ban quản lý dự án được phản biện đối với các ý kiến góp ý.

Đại đoàn kết 6/4/2012