Thực phẩm chức năng là thực phẩm dùng để hỗ trợ chức năng của cơ thể con người, tạo tình trạng thoải mái cho cơ thể, tăng sức đề kháng, giảm bớt nguy cơ mắc bệnh, bao gồm thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thực phẩm dinh dưỡng y học. Đó là những thực phẩm hay thành phần của chế độ ăn, có thể đem lại lợi ích cho sức khoẻ nhiều hơn giá trị dinh dưỡng cơ bản, TPCN có thể là sản phẩm từ nguồn gốc thiên nhiên hoặc là thực phẩm trong quá trình chế biến được bổ sung thêm một số chất “chức năng”.

Bản thân các thực phẩm trong thiên nhiên đã cung cấp đủ chất dinh dưỡng và những chất có lợi cho cơ thể, phòng ngừa bệnh tật, thậm chí có khả năng chữa bệnh. Tuy vậy, vì một số lý do như tập tục, thói quen, khẩu vị, môi trường sống, khả năng kinh tế, con người chưa biết hoặc không có điều kiện để ăn uống một cách đầy đủ và cân đối nguồn thực phẩm thiên nhiên. Do vậy việc bổ sung phù hợp một số chất còn thiếu để chế độ dinh dưỡng trở nên đầy đủ, cân bằng là vấn đề nên làm để bảo vệ sức khỏe cho chính mình và gia đình.

Đoàn kiểm tra ATTP một cửa hàng thực phẩm chức năng

Lấy mẫu giám sát chất lượng sản phẩm thực phẩm chức năng

TPCN với ba chức năng chính, đó là chức năng thải độc tức đào thải khỏi cơ thể những chất cặn bã, chất độc lưu trữ lâu ngày, chủ yếu theo đường bài tiết và có thể qua da; chức năng dinh dưỡng nhằm bổ sung các vi chất dinh dưỡng cần thiết vào từng tế bào; chức năng bảo vệ, giúp cơ thể chống lại tác nhân có hại từ môi trường bên ngoài. Vấn đề quan trọng đáng lưu tâm là TPCN khác thực phẩm thông thường và không phải là thuốc chữa bệnh, vì rằng trong tất cả quy trình từ nghiên cứu, bào chế, sản xuất thì TPCN không được kiểm tra gắt gao như thuốc, thông tin lâm sàng y học, dược học, sinh học để cho phép sử dụng TPCN đối với người không đòi hỏi đầy đủ như thuốc. Nhằm giúp người sử dụng phân biệt rõ ràng vấn đề này, Bộ Y tế quy định tại Thông tư số 08/2013/TT-BYT ngày 13/3/2013 là trên nhãn sản phẩm TPCN phải ghi dòng chữ: ”Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh”. TPCN với những lợi ích thiết thực là bổ sung nhanh chóng chất dinh dưỡng và các chất có tác dụng chức năng mà cơ thể không được cung cấp đầy đủ trong chế độ ăn uống hàng ngày; có thể tạm thời thay thế bữa ăn khi không có điều kiện ăn uống bình thường như lúc đang đau ốm; các chế phẩm đều ở dạng tinh chế rất tiện lợi, dễ sử dụng, bảo quản, nhiều dạng lựa chọn nhằm phù hợp với thể trạng của từng người; mua và sử dụng dễ dàng không cần thầy thuốc khám bệnh kê toa; bên cạnh đó bản thân người sử dụng TPCN sẽ có ý thức chăm lo cho sức khoẻ, thay đổi thói quen để có chế độ ăn uống hợp lý, lối sống lành mạnh có lợi cho sức khoẻ hơn.

Song song với các mặt tích cực trên, TPCN tồn tại một số tác hại như sản phẩm TPCN với lời quảng cáo “nước đôi” và giới thiệu “mập mờ” về công dụng khiến người dùng khó có sự chọn lựa đúng đắn. Cách kinh doanh bán hàng đa cấp với mục đích lôi kéo người mua bằng mọi giá để kiếm lời, dễ mang đến những thông tin thiếu chính xác và ngộ nhận; người dùng có thể hiểu không đúng dẫn đến việc bỏ bữa ăn thông thường, lấy TPCN thay thế cho nguồn dinh dưỡng từ thực phẩm thiên nhiên; mối nguy hại còn nhiều hơn nếu lấy TPCN thay thế thuốc chữa bệnh, việc ngộ nhận này xuất phát từ những quảng cáo thổi phồng quá mức và TPCN lại được sản xuất và đóng gói giống như thuốc. Bộ Y tế đã quy định rõ là không được kê toa chỉ định điều trị và cấm quảng cáo sử dụng TPCN thay thuốc chữa bệnh, nhưng để chấm dứt “vấn nạn” này sẽ rất khó khăn, cần có sự vào cuộc quyết liệt của các cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, cứ xem TPCN là vô hại rồi sử dụng quá nhiều trong thời gian dài sẽ bị rối loạn quá trình đồng hoá trao đổi chất trong cơ thể, do phải liên tục tiếp nhận dư thừa nhiều loại chất bổ và chất dinh dưỡng; năng lượng dư thừa được kết hợp với các chất dư thừa khác dự trữ trong cơ thể làm mỡ máu tăng cao, mô mỡ dự trữ phì đại, đường huyết tăng và các sản phẩm oxy hoá cũng tăng theo, gây tác hại đến nhiều cơ quan bộ phận, đẩy nhanh quá trình lão hoá của cơ thể.

Muốn hạn chế các mặt tác hại, khi chọn mua TPCN cần phải hiểu thực chất sản phẩm, tốt nhất là nên đến cơ sở y tế để khám và được tư vấn, cung cấp thông tin về loại sản phẩm định sử dụng; tự đánh giá tình trạng bệnh tật và sức khoẻ của bản thân để chọn đúng sản phẩm cần thiết. Đặc biệt cần xem xét kỹ thông tin về chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm của cơ quan có thẩm quyền đối với sản phẩm TPCN định mua; nơi cung cấp là cơ sở được phép kinh doanh và công khai để tránh đi mua theo kiểu truyền tai nhau. Trường hợp
đang uống thuốc chữa bệnh, muốn dùng thêm TPCN, cần phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để có hướng dẫn sử dụng phù hợp, tránh trường hợp tương tác thuốc xảy ra; khi dùng thuốc chứa các chất như canxi, sắt, kẽm, magiê… nên tránh dùng chung với TPCN có các chất này, vì chúng sẽ cạnh tranh dẫn đến việc hạn chế hấp thụ. Cần chọn lựa sản phẩm của cơ sở uy tín, sản xuất từ nguyên liệu chất lượng của Việt Nam và có nguồn gốc từ thiên nhiên hơn là tổng hợp, vì dưỡng chất trong sản phẩm này dễ hấp thu và mang lại lợi ích sức khoẻ tốt hơn.

TPCN dù tốt, cũng chỉ là một nguồn bổ sung các chất cần thiết cho cơ thể chứ không phải là thuốc chữa bệnh và cũng không thể thay thế được những nguồn dinh dưỡng tự nhiên. Phải duy trì chế độ ăn uống hợp lý, tập thể dục thường xuyên, chú trọng vệ sinh cá nhân, nghĩ ngơi thích hợp, từ chối rượu bia, thuốc lá, các chất kích thích, xây dựng lối sống lành mạnh, cân bằng để đạt tới một thể chất luôn luôn sung mãn với trạng thái tinh thần luôn thanh thản, lạc quan và yêu đời./.

CN. Nguyễn Huy Thao - Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm

(Theo Bản tin Khoa học và Đời sống số 01/2015)