Qua 85 năm, Đảng ta đã nhận được những tiếng nói đóng góp tích cực từ Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị. Đó là mối quan hệ máu thịt giữa nhân dân với Đảng. Phản biện xã hội là có đồng tình, có phản đối, có chấp nhận và có bổ sung. Mục đích của phản biện xã hội là bằng những căn cứ khoa học và thực tiễn để làm sáng tỏ bản chất của vấn đề, làm rõ mặt trái, làm sáng mặt phải, để cái tích cực được nhân lên, cái khuyết điểm được khắc phục, đảm bảo tính khả thi của chủ trương, chính sách, quyết định khi được ban hành và đi vào cuộc sống. Tất cả các vấn đề liên quan đến quốc kế dân sinh đều cần phải được đưa ra để phản biện một cách  khoa học, khách quan, hợp lý.

Cơ chế phản biện xã hội phát huy hiệu quả, Mặt trận Tổ quốc các cấp phải mạnh, phải huy động được nguồn lực trí tuệ của đội ngũ chuyên gia có kiến thức sâu rộng về các lĩnh của đời sống xã hội, nhiệt huyết với sự nghiệp của Đảng, của dân. Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt nam hiện có 7 Hội đồng tư vấn, bao gồm Hội đồng tư vấn về lĩnh vực Văn hoá - Xã hội, Hội đồng tư vấn về Đối ngoại và Kiều bào, Hội đồng tư vấn về Kinh tế, Hội đồng tư vấn về Dân tộc, Hội đồng tư vấn về Khoa học - Giáo dục,  Hội đồng tư vấn về Tôn giáo, Hội đồng tư vấn về Dân chủ Pháp luật. Trong những năm qua những thành viên của các Hội đồng tư vấn này đều đã nỗ lực hết mình để mang trí tuệ của mình cùng với nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân nhằm đóng góp với thường trực UBTW và Đoàn Chủ tịch Mặt trận nhiều ý kiến xác đáng về các Dựa án Luật trình Quốc hội, về một số bức xúc trong cán bộ và nhân dân , cũng như về các chủ trương phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục và trật tự, an toàn xã hội... Tuy nhiên hoạt động của các Hội đồng tư vấn này còn xa mới đáp ứng được yêu cầu và nhiệm vụ giám sát và phản biện xã hội. Nguyên nhân của sự hạn chế này bao gồm:

- Một là, chưa xác định được giám sát đến bình diện nào và phản biện với ai? Với Ban thường trực Mặt trận hay trực tiếp với các Bộ, ngành hoặc với từng Ủy ban của Quốc hội? Nếu chỉ phản biện thông quan Ban thường trực của Mặt trận thì sẽ bị hạn chế rất nhiều. Ví dụ về các Dự án Luật, các định hướng, thông tư , chỉ thị còn bất hợp lý của các Bộ, Ngành nếu thông qua Trường trực Mặt trận thì làm sao phản ánh kịp trước các kỳ họp Quốc hội hay trước khi các Bộ, Ngành ban hành các nghị quyết , thông tư về các chính sách mới .

- Hai là, hạn chế về kinh phí để có thể lấy ý kiến đông đảo các cộng tác viên của từng Hội đồng. Hiện nay mỗi Hội đồng chỉ có số lượng không đông, phần lớn là các bác đã nghỉ hưu, tuy rất nhiệt tình đóng góp ý kiến nhưng không thể thay được cho ý kiến của những chuyên gia đương chức trẻ trung và tài giỏi. Mặt khác nên tạo điều kiện để Ban chủ nhiệm từng Hội đồng có thể đến họp tại ba miền Trung Nam Bắc sao các ủy viên Hội đồng không phải thường xuyên đi xa và tạo cơ hội để lấy được ý kiến phản biện của các chuyên gia trong cả nước .

- Ba là, các Ủy ban của Quốc hội cũng như các Bộ ngành cần phải thực sự tôn trọng ý kiến phản biện của các Hội đồng của Trung ương MTTQVN. Tránh tình trạng hỏi cho qua chuyện, hỏi để hợp thức hóa tính dân chủ và mối quan hệ đã được ký kết giữa Mặt trận với Quốc hội, với các đoàn thể, với các Bộ ngành và với Chính phủ. Có những dự án luật yêu cầu trả lời trong hai ba ngày thì làm sao có thể có những phản biện nghiêm túc và có giá trị?

  - Bốn là, trong cuộc sống có biết bao vấn đề hệ trọng liên quan đến vận mệnh đất nước, đến cuộc sống của từng tầng lớp nhân dân, kể cả với đồng bào ta ở nước ngoài, nhẽ ra luôn luôn cần có ý kiến phản biện kịp thời của Mặt trận, chứ đâu phải xuân thu nhị kỳ nghĩ ra vài vấn đề đưa ra để các Hội đồng giám sát, tư vấn, phản biện.

- Năm là, đã đến lúc cần có văn phòng cho từng Hội đồng tư vấn và có các cán bộ chuyên trách của Mặt trận giúp đỡ các Hội đồng trong công việc tổ chức, theo dõi và quản lý hành chính các hoạt động của từng Hội đồng.

Có thể lấy ví dụ phân tích về Hội đồng tư vấn Khoa học- Giáo dục:

Về Khoa học và Công nghệ chúng ta vui mừng về những thành tựu đã đạt được nhưng phải bình tĩnh xem xét những đánh giá của các tổ chức nước ngoài. Cuối năm 2014  trong báo cáo “Đánh giá khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam” của Ngân hàng Thế giới (WB) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy: Việt Nam đang ở ngã rẽ trên quá trình phát triển. Để thúc đẩy phát triển, Việt Nam phải hướng tới tăng trưởng dựa trên tăng năng suất lao động. Điều đó đòi hỏi phải nâng cao đáng kể năng lực đổi mới sáng tạo. Việt Nam đã mở rộng và đa dạng hóa cơ cấu ngành hàng xuất khẩu, nhưng quá trình chuyển đổi cơ cấu sang xuất khẩu các mặt hàng và dịch vụ “công nghệ cao”, phức tạp hơn và có hàm lượng tri thức cao hơn vẫn còn diễn ra khá chậm chạp. Việc mắc kẹt trong các hoạt động tạo ít giá trị gia tăng đã hạn chế khả năng học hỏi công nghệ và nâng cao năng lực sáng tạo. Trong khi đó, năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hiện còn yếu và hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia còn non trẻ, manh mún. Công tác nghiên cứu và phát triển (R & D) vẫn chỉ là hoạt động mang tính thêm thắt trong các hoạt động của cơ quan nhà nước. Báo cáo nêu rõ: mức độ cạnh tranh ngày càng tăng trên thế giới đòi hỏi phải sớm đầu tư vào phát triển năng lực công nghệ tiên tiến, kể cả hoạt động R & D. Việc nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo trở nên cấp thiết để doanh nghiệp có thể nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Để đáp ứng đòi hỏi sắp tới, cần đẩy mạnh đầu tư vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm tăng cường, hợp lý hóa và điều chỉnh hệ thống đổi mới sáng tạo theo hướng tập trung hơn vào doanh nghiệp.

Về Giáo dục ai cũng thây đang ngổn ngang những bất cập, gây nên sự không yên tâm của hàng chục triệu gia đình đang nuôi con ăn học. Liệu đã đúng hay chưa khi lấy một kỳ thi thiếu nghiêm túc thành kỳ thi quốc gia , trong khi vì có Luật Đại học nên vẫn không bỏ được kỳ thi Đại học tại không ít trường? Liệu học sinh sẽ học lệch hay không khi chỉ có thi tốt nghiệp 4 môn (Văn, Toán, Ngoại ngữ và một môn tự chọn)? Tại sao các nước người ta Học gì thi nấy trong khi học sinh nước ta vẫn có truyền thống Thi gì học nấy? Liệu qua kỳ thi tốt nghiệp THPT sắp tới chúng ta sẽ thấy những bất cập gì khi giao việc coi thi, chấm thi cho ngành Đại học, khi tổ chức thi theo cụm với sự rất tốn kém cho mọi gia đình và thiếu an toàn giao thông cho biết bao con trẻ? Chúng ta có biết hay không bao nhiêu giáo viên tiểu học trong cả nước đang khốn khổ vì phải thực hiện thông tư 30 của Bộ Giáo dục về việc thay chấm điểm bằng nhận xét vở học sinh, mỗi tiết chấm và nhận xét 10 cuốn tập (!). Liệu tồn tại đến bao giờ tình trạng Thừa thầy, thiếu thợ ?

Thật khó hình dung nổi  khi theo báo cáo gần đây của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội thì có tới 72 000 cử nhân , kỹ sư và thạc sĩ sau khi nhận bằng vẫn không tìm được việc làm? Ai giám sát và phản biện để giúp thay đổi được tình trạng này? Bao giờ có sự phân ban hợp lý ở bậc phổ thông? Bao giờ có một chương trình học không chênh lệch nhiều với bậc phổ thông ở các nước khác mà học sinh không quá vất vả và cần học thêm một cách tràn lan như ở nước ta? Bao giờ có nhiều bộ sách giáo khoa chất lượng cao theo cùng chung một chương trình như ở hầu hết các nước khác? Chỉ một đề nghị nhỏ là các Hội khoa học chuyên ngành được phép cử người tham gia xây dựng chương trình dưới sự chỉ đạo của Bộ nhưng cho đến nay vẫn không được hồi âm...

 Tóm lại qua ví dụ về về khoa học và giáo dục cũng như về các vấn đề quan trọng khác đang cần giám sát và phản biện vậy mà cho đến nay các Hội đồng tư vấn vẫn chưa được chính thức thành lập lại với tinh thần đổi mới mà chúng ta hằng mong muốn.

Cần tiếp tục nghiên cứu đẩy mạnh hoạt động tư vấn và phản biện thực sự trở thành vinh dự và trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc các cấp trong cả nước.

Tác giả bài viết: GS.NGND.Nguyễn Lân Dũng

Theo Vusta