Nhiều nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam vẫn luôn đau đầu trước bài toán chảy máu chất xám, bao gồm đội ngũ các nhà khoa học trẻ. Làm sao để các nhà khoa học trẻ tập trung, dồn toàn bộ trí tuệ cho nghiên cứu, sáng tạo ngay tại đất nước mình? Tại buổi giao lưu “Thu hút nhà khoa học trẻ, cách nào” diễn ra mới đây, ThS Lê Văn Huyên, người có 11 sáng kiến, giải pháp giúp Tổng công ty Viễn thông Mobifone tiết kiệm nhiều tỷ đồng chi phí đầu tư cho rằng, vấn đề mấu chốt vẫn là ở cơ chế lương bổng. Cơm áo gạo tiền vẫn rất quan trọng, làm sao có thể tập trung nghiên cứu khi còn phải vướng bận chuyện làm sao kiếm đủ tiền ăn, ở sinh hoạt.

Anh Lê Văn Huyên chia sẻ thêm, bạn bè anh có nhiều người khi ra trường đã vào làm việc trong những viện nghiên cứu. Trong số đó, một số thì xin được học bổng, ra nước ngoài tiếp tục nghiên cứu, nhiều năm nay chưa thấy về; một phần đông thì nghỉ việc, hoặc ra thị trường làm thuê cho các công ty nước ngoài, hoặc tự kinh doanh riêng. Chỉ còn một số rất nhỏ còn ở lại, tham gia đào tạo. Với nhiều trường đại học, kinh phí cấp cho mỗi đề tài sinh viên nghiên cứu chỉ dao động trong vài triệu đồng, mang tính tượng trưng là chính. Cùng với đó, với nhiều người trẻ, việc các đề tài nghiên cứu được hỗ trợ để ứng dụng sẽ là động lực lớn thôi thúc họ tiếp tục con đường sáng tạo.

Viện Hàn lâm khoa học công nghệ Việt Nam, một trong những cái nôi đầu ngành nghiên cứu KHCN với nhiều điều kiện thuận lợi về môi trường nghiên cứu và cơ sở vật chất. Tuy nhiên, theo Phó chủ tịch Viện Dương Ngọc Hải, chúng ta đã có nhiều chính sách thu hút nhà khoa học trẻ, song công bằng nhìn nhận thì chính sách vẫn chưa đủ để các nhà nghiên cứu có thể toàn tâm, toàn ý cho nghiên cứu, sáng tạo. Việc các nhà khoa học vẫn hưởng lương theo cơ chế hành chính như hiện nay là không hợp lý. Chưa kể, với các nhà khoa học trẻ mới bước vào nghề, chế độ lương thấp, chế độ nhà cửa, ký túc xá không tương xứng đang là những khó khăn với người trẻ nghiên cứu khoa học.

Bên cạnh vấn đề lương bổng, thu nhập thì môi trường làm việc, phòng thí nghiệm phục vụ quá trình nghiên cứu, khả năng tra cứu thông tin, giao lưu giữa các nhà khoa học cũng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quyết định gắn bó của các nhà khoa học trẻ. Hiện nay, các chính sách tạo lập môi trường nghiên cứu khoa học thuận lợi đã được ban hành nhưng triển khai chưa thật sự hiệu quả. Hơn nữa, theo PGS.TS Phạm Hoàng Hiệp, người vừa giành giải thưởng Tạ Quang Bửu, người trẻ làm nghiên cứu khoa học cũng cần chủ động nâng cao trình độ ngoại ngữ để có thể tiếp cận các kiến thức khoa học của cộng đồng quốc tế, tiếp thu kho tàng tri thức của thế giới, cập nhật các kết quả nghiên cứu mới. Luôn phải giữ lửa và nhận lửa đam mê nhiệt huyết từ đồng nghiệp, những người đi trước, tập trung tư duy và sự kiên trì, nhẫn lại trong nghiên cứu.

Ở góc độ chính sách ưu đãi, khuyến khích các nhà khoa học trẻ, những năm gần đây Bộ KHCN đã tham mưu Chính phủ ban hành và trực tiếp ban hành nhiều chính sách mang tính đột phá. Theo Thứ trưởng Bộ KHCN Phạm Công Tạc, nổi bật là Nghị định số 40 của Chính phủ quy định việc sử dụng, trọng dụng cá nhân hoạt động KHCN, trong đó có quy định tạo điều kiện cho các nhà khoa học trẻ tài năng được hưởng một số ưu đãi như được xét tuyển dụng đặc cách không qua thi vào làm việc trong tổ chức khoa học và công nghệ công lập và được hưởng hệ số lương 5,08; được ưu tiên cử tham gia các chương trình nghiên cứu sau tiến sĩ chuyên ngành khoa học và công nghệ ở trong nước và nước ngoài; được hỗ trợ kinh phí công bố kết quả khoa học và công nghệ; được xem xét hỗ trợ kinh phí sử dụng các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia;…

Một điều quan trọng, để thu hút nhà khoa học trẻ, xã hội đang trông chờ vào vai trò và trách nhiệm của cộng đồng doanh nghiệp, thông qua việc đầu tư nguồn lực mạnh mẽ hơn nữa cho nghiên cứu phát triển, đổi mới sáng tạo, trọng dụng đội ngũ tri thức trẻ tài năng…