Khai quật tàu cổ đắm ở Bình Châu-Bình Sơn
1. Từ di sản tàu cổ đắm đã được phát hiện nghiên cứu
Lý Sơn: Trong đợt khảo sát năm 1999 ở Lý Sơn của Viện Khảo cổ đã ngẫu nhiên thu nhặt được một bộ sưu tập tiền đồng tại vị trí bãi gốm sứ Đá Hai, lượng tiền buôn bán trên tàu có nhiều niên đại khác nhau, từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 17, trong đó tiền Sùng Trinh trọng bảo 1628-1645 có niên đại muộn nhất được lấy làm thời điểm hiện tại của tàu cổ đắm, ở thế kỷ 17. Việc có mặt các loại tiền có niên đại sớm muộn trên tàu là bình thường vì việc buôn bán trao đổi đều dùng nhiều loại tiền khác nhau của triều đại trước đó. Tại đây có dấu tích tàu cổ bị bão lớn cuốn trôi đánh tạt lên bờ biển phía Bắc đảo, thân tàu cùng hàng hóa gốm sứ vỡ nát, không tìm thấy ván gỗ vỏ tàu, chỉ còn lại tượng hai con nghê đá và đá ballast mà người dân Lý Sơn đã di chuyển mang về đặt ở chùa miếu, niên đại các di vật này ở thế kỷ 17.
Bình Châu 1999: Từ ngày 27/5/1999 đến ngày 05/6/1999, Bảo tàng tổng hợp tỉnh đã phối hợp với Xí nghiệp trục vớt cứu hộ II đã tiến hành khảo sát tàu cổ đắm tại khu vực biển Vũng Tàu, thôn Châu Me, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn. Quá trình thổi hút lớp cát đã dần lộ ra khối chảo gang từ trên mặt cát đến ván đáy kết dính thành từng khối, đồ gốm sứ bị vỡ rất nhiều, còn sót một số đồ đồng nằm rải rác dưới lớp cát. Qua nguồn tin của dân ở địa phương, và thực tế khảo sát tại hiện trường, xác định chiếc tàu này dân đã khai thác bằng chất nổ và bằng vật cứng làm cho đồ gốm sứ bị vỡ hết còn sót lại không đáng kể. Di vật tàu cổ đắm thu được có 475 hiện vật bao gồm hai nhóm: Vật dụng thủy thủ đoàn và hàng hóa chở trên tàu. Về đồ dùng thủy thủ đoàn có các loại: Hài, nghiên mực đá sa thạch mịn, tượng đá ngọc, chày đá, cân tiểu ly bằng đồng, lược gỗ, ấm đồng, vòng đồng, móc khóa, tiền đồng, đồ gốm sứ sinh hoạt, xương ngựa. Về hàng hóa buôn bán có các loại đồ đồng gồm: Chậu, mâm, khay, dĩa, lá đồng hình bán nguyệt và hình chữ nhật, chiêng đồng; có rất nhiều hộp chì bên trong có bột thực vật; các loại đồ gốm sứ thương mại có các loại dĩa, bát, chén, tô, chậu, có một số đồ sứ được làm theo đặt hàng của Phương Tây. Khai quật còn phát hiện các đoạn thừng to của dây buồm bị cháy, rất nhiều đồ đồng bị cháy đen và biến dạng, đồ gốm sứ một số bị cháy đen… Như vậy có thể xác định nguyên nhân tàu cổ đắm do bị phát hỏa và cháy, trên tàu không tìm thấy xương người chỉ có bộ xương hàm ngựa chở mang theo trên tàu. Niên đại tàu cổ đắm xác định dựa vào hai đồng tiền Vạn Lịch thông bảo (1573-1620) thu nhặt bên trong lòng tàu cổ đắm.
Cổ vật tìm thấy trong tàu cổ đắm ở Bình Châu - Bình Sơn
Bình Châu 2013: Vào tháng 9 năm 2012, ngư dân thôn Châu Thuận Biển, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi đã phát hiện địa điểm tàu cổ đắm liền bờ. Cuộc khai quật bắt đầu từ ngày 4/6/2013 theo phương pháp dùng cừ larsen quây kín, dùng máy bơm hút cạn nước. Sau khi hút thổi bùn cát hình dáng con tàu đó xuất lộ với 13 khoang, khoang 1 là khoang gần mũi tàu bị vỡ, từ khoang thứ 2 cho đến khoang 12 (đuôi tàu), khoảng cách các khoang tương đối đều nhau. Con tàu nằm theo trục Đông Tây lệch Bắc 100 . Xác vỏ tàu có chiều dài từ đuôi tàu cho đến phần mũi tàu còn lại là 20,5 m, chiều ngang rộng nhất của tàu là 5,6m, dấu tích còn lại cho thấy con tàu bị cháy trước khi chìm. Kết quả thu được từ khai quật tàu cổ đắm trên 4000 hiện vật bao gồm các loại, về đồ đồng có gương đồng, quả cân có minh văn, các loại tiền đồng thời Đường, Tống, Nguyên trong đó có tiền muộn nhất là Chí Nguyên thông bảo (1264- 1295). Về niên đại của tàu cổ đắm cho thấy đồng tiền muộn nhất là Chí Nguyên thông bảo (1264- 1295), do đó niên đại hàng hóa trong tàu thuộc thế kỷ XIII, tuy nhiên bên trong tàu có một số đồ gốm men nâu như các loại hủ vò có niên đại ở thế kỷ 14, nó được xem là cơ sở để xác định là niên đại của tàu cổ đắm.
Ngoài ra trong năm 2013 còn phát hiện 1 tàu cổ đắm khác tại thôn Châu Thuận Biển, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, cách vị trí tàu cổ đắm phát hiện năm 2012 khoảng 300m về hướng Tây, cách bờ hơn 100m, niên đại xác định bước đầu ở đầu thế kỷ 17. Một chiếc tàu cổ chở đạn gang đời Nguyễn mà ngư dân khai thác trên 1000 viên cũng nằm trong khu vực vùng biển Vũng Tàu Bình Châu.
Tại vùng biển cửa Sa Huỳnh và phía nam cửa Sa Cần cũng tìm thây dấu tích tàu cổ đắm, ở đây người dân thu nhặt bánh lái, sung thần công, gốm sứ thương mại.
2. Đến việc phát huy nghiên cứu khảo cổ học dưới nước ở Quảng Ngãi.
Tỉnh Quảng Ngãi có bờ biển dài hơn 130km, dọc theo đó là các cửa biển lớn nhỏ thuận lợi cho việc tàu thuyền cập bến, như cửa biển Sa Cần, cửa Sa Kỳ, cửa Đại, cửa Mỹ Á, cửa Sa Huỳnh và cửa Lở. Từ phía Bắc vào có các vũng như Vũng Quít, Vũng Nho Na, Vũng Thanh Thủy, Vũng Tàu là nơi các tàu thuyền đi trên biển dừng nghỉ neo đậu, đặc biệt Vũng Tàu (thuộc xã Bình Châu, Bình Phú huyện Bình Sơn), từ những thập niên 90 đã phát hiện nhiều dấu tích tàu cổ đắm. Điều này chứng tỏ vùng đảo và bờ biển Quảng Ngãi có vị trí khá đặc biệt trong con đường giao thương trên biển từ xa xưa.
Từ thời kim khí, cư dân văn hóa Sa Huỳnh cư trú dọc ven biển, trên đảo gần bờ, đặc biệt họ sống tập trung nơi cửa sông đi ra biển, đó là nơi họ trao đổi hàng hóa với bên ngoài. Trong các di tích cư trú và mộ táng của người Sa Huỳnh tìm thấy trang sức mã não vùng Trung Á, gương đồng Trung Hoa; đồ trang sức Sa Huỳnh khuyên tai hai đầu thú, khuyên tai 3 mấu nhọn lan tỏa đi khắp nơi ở Đông Nam Á lục địa và hải đảo, thông qua các cửa biển.
Trong thời điểm phồn thịnh của con đường tơ lụa trên biển, vùng đảo và các cửa biển ven bờ của Quảng Ngãi là nơi các thương thuyền ghé lại để lấy nguồn nước ngọt dự trữ trên tàu và trao đổi mua bán. Hàng loạt các giếng của người Champa được đào ven biển nhằm phục vụ nhu cầu nước ngọt cho các tàu buôn lớn trên con đường tơ lụa. Ngoài ra người Champa cũng đã biết mở rộng các cửa biển, khai thông luồng lạch để các thương thuyền có thể đi sâu vào nội địa, điển hình là đường thủy lộ từ vũng biển Vũng Tàu đi vào cửa Sa Kỳ mà không phải đi vòng qua mũi Batangan. Thủy lộ từ biển Vũng Tàu qua Sa Kỳ có vai trò vị trí rất quan trọng, nó giải quyết được sự thông thương của các tàu thuyền không thể đi qua được mũi Batangan vào mùa gió bão, mặt khác đây là đường thông thương ngắn nhất có thể mà các thương thuyền tiếp cận đến các trung tâm chính trị kinh tế thương mại như Cổ Lũy, thành Châu Sa hoặc khu vực buôn bán xa trung tâm như Châu Me (Bình Châu), việc nghiên cứu bảo tồn di tích một thương cảng (tiền cảng) Bình Châu – Sa Kỳ là rất cần thiết nhằm làm rõ giai đoạn lịch sử thương mại rất phát triển từ xưa của Quảng Ngãi.
Từ những di sản tàu cổ đắm đã phát hiện và khai quật mở ra cho Quảng Ngãi một cơ hội hiếm có trong việc xây dựng quy hoạch nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị nhằm thu hút các tổ chức, các nhà khoa học trong nước và nước ngoài tham gia nghiên cứu, hướng đến mục tiêu có thể xây dựng ở Quảng Ngãi một trung tâm khảo cổ học dưới nước mang tầm quốc tế. Đồng thời cần phải có văn bản pháp lý cụ thể để nghiêm cấm việc xâm hại, khai thác trái phép các di sản văn hóa dưới nước, đồng thời có hình thức khen thưởng kịp thời cho các tổ chức cá nhân có công phát hiện bảo vệ di sản văn hóa dưới nước./.
TS. Đoàn Ngọc Khôi - Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi
Theo Bản tin Khoa học và Đời sống số 02/2015