Trong thời đại đồng thau sơ kỳ, giai đoạn Long Thạnh – tiền Sa Huỳnh được xem là động lực quan trọng, trực tiếp phát triển lên Sa Huỳnh sơ kỳ sắt. Đặc trưng giai đoạn Long Thạnh nổi bật với loại quan tài chum hình trứng và hình cầu, phía trên có nắp đậy là bát bồng có kiểu dáng và lối trang trí rất đẹp. Bộ sưu tập hiện vật với loại cuốc đá hình lưỡi mèo, bôn đá hình  răng trâu, nhóm đồ trang sức bằng đá nephrit gồm khuyên tai 4 mấu, khuyên tai hình vành khăn, ống chuỗi hình đốt trúc, ống chuỗi hình trụ được chế tác công phu và tinh xảo. Đồ đựng bằng gốm của Long Thạnh đa dạng về loại hình và phong phú vềhoa văn, kỹ thuật xử lý bề mặt gốm tỉ mỉ, trau chuốt, phong cách tạo dáng gốm uyển chuyển, tinh tế. Đồ gốm Long Thạnh, nổi bật với loại hình bình hình lọ hoa gốm, đây là sản phẩm độc đáo nhất, bình có dáng cao, rất cân đối ở bố cục phần vành miệng, eo, vai, bụng, chân đế, thường miệng bình nở rộng, eo cổ thu nhỏ, vai xuôi, bụng nở, chân đế thấp. Đồ án hoa văn trang trí trên thân bình được tổng hợp bởi các loại văn khắc vạch, in chấm que, in mép sò, văn thừng, tô đỏ, tô chì... Đồ án hoa văn tam giác liên hoàn, hình chữ S giống sóng biển hay đồ án kỷ hà, ấn mép răng cưa, đặc biệt lối trang trí hình đai vú quanh thân bình, hoặc đắp nổi thành đai bao quanh. Loại đồ đựng nồi đều có thân bụng tròn, miệng loe, dáng thấp… Những địa điểm có nét đặc trưng giống Long Thạnh dọc ven biển phía Nam Quảng Ngãi được xếp vào giai đoạn Long Thạnh như: Truông Xe, Gò Lồi, ví như Truông Xe có loại bình cổ cao có đai trang trí đắp nổi giống như Long Thạnh. Nhìn chung từ trước đến nay, Long Thạnh được xem là một giai đoạn văn hóa nổi bật ở sơ kỳ đồng thau tiền Sa Huỳnh chứ chưa được xem là một văn hóa khảo cổ hoặc có ý kiến xếp Long Thạnh, Bình Châu là văn hóa riêng nhưng không có sự chứng minh rõ ràng. 

Khai quật tại di chỉ văn hóa Long Thạnh

Đến nay qua khai quật khu mộ táng tại địa điểm Thôn Tre 1 thuộc xã Trà Thọ, huyện Tây Trà, vùng miền núi Quảng Ngãi cách địa điểm Long Thạnh khoảng 150km theo đường chim bay đã phát hiện khu mộ táng và nơi cư trú của cư dân tiền Sa Huỳnh có nét đặc trưng giống Long Thạnh. Trước hết về quan tài chum gốm có các loại chum hình cầu, hình trứng, hình lọ hoa. Đặc trưng quan tài chum hình lọ hoa chưa từng được phát hiện được xem là hiện vật đặc hữu của cư dân tiền Sa Huỳnh ở đây. Đồ đá có các loại bôn răng trâu giống Long Thạnh. Đồ gốm có loại bình hình
lọ hoa Long Thạnh, loại nồi bụng tròn văn thừng phủ kín toàn thân kiểu Long Thạnh, loại bát bồng, nồi minh khí giống với Long Thạnh… Có thể xếp địa điểm Thôn Tre 1 vào giai đoạn Long Thạnh tiền Sa Huỳnh mà không có sự băn khoăn, Tuy nhiên ở địa điểm Thôn Tre 1 vẫn có đặc trưng riêng kiểu miền núi khác với Long Thạnh, đó là  loại hình quan tài chum hình lọ hoa độc đáo đặc trưng, các chum gốm được trang trí toàn thân bằng loại hoa văn chấm tròn tạo thành băng dải, được trang trí toàn thân, bình lọ hoa bụng phình đáy tròn không có chân đế, loại bát bồng khá đặc trưng kiểu hình lồng bàn có chân đế hoặc không có chân đế. Phong cách trang trí với sự ưa thích văn chấm ống rạ tạo thành băng dải, văn in chấm que, ấn mép vỏ sò, văn thừng, văn vạch. Nhìn chung đồ gốm có kỹ thuật xử lý bề mặt tinh tế, hoa văn trang trí theo đồ án chi tiết, tỉ mỉhài hòa, đặc biệt với lối trang trí trên thân chum. Đồ gốm được đặt dưới, một bên mộ gồm bình hình lọ hoa, bát bồng, nồi. Có mộ tìm thấy xương chôn ngoài ở dưới quan tài chum. Táng tục có phần đặc biệt đồ gốm tùy táng được chôn sâu dưới đáy chum sau khi đã lấp đất.

So sánh về loại hình quan tài chum hình cầu, hình trứng, về công cụ đá, loại hình đồ gốm bao gồm kiểu dáng, nghệ thuật trang trí và xử lý bề mặt gốm …cho thấy địa điểm Thôn Tre 1 có cùng niên đại với di tích Long Thạnh là di tích tiền Sa Huỳnh ở Quảng Ngãi khai quật năm 1978, niên đại C14 lớp sớm: 3370±60 BP) và có đặc trưng chung về văn hóa. Về không gian phân bố địa điểm Thôn Tre 1 phân bố ở vùng miền núi và có đặc trưng của loại hình miền núi. Như vậy sự phát hiện địa điểm Thôn Tre 1 ở vùng miền núi Quảng Ngãi giáp giới với vùng Tây Nguyên đã đem lại nhận thức mới về giai đoạn Long Thạnh. Đến nay với sự phát hiện khai quật các địa điểm thuộc giai đoạn Long Thạnh phân bố ven biển đến miền núi, với khối lượng văn hóa vật chất phong phú chứng tỏ sức sống nội sinh mạnh mẽ. Hiện nay có thể xem Long Thạnh là một văn hóa khảo cổ bao gồm các địa điểm Long Thạnh, Gò Lồi, Truông Xe, Thôn Tre 1… thuộc giai đoạn sơ kỳ đồng thau tiền Sa Huỳnh, là nguồn gốc hình thành nên văn hóa Sa Huỳnh sơ kỳ sắt.

Như vậy trong việc xác lập văn hóa khảo cổ, việc phát hiện và khai quật hàng loạt các đặc điểm thuộc giai đoạn Long Thạnh sơ kỳ đồng thau, có cùng đặc trưng văn hóa, phân bố trong không gian liền khoảng từ vùng núi đến đồng bằng của khu vực Quảng Ngãi, Bình Định … Từ đó có thể xem Long Thạnh là văn hóa khảo cổ với thuật ngữ văn hóa Long Thạnh, thuộc giai đoạn đoạn sơ kỳ đồng thau (tương đương văn hóa Phùng Nguyên (phía Bắc)) cách nay trên dưới 3000 năm là tiền đồ động lực trực tiếp phát triển lên Sa Huỳnh sơ kỳ sắt ở miền Trung Việt Nam./.

 Ts. Đoàn Ngọc Khôi     

Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi      

Theo Bản tin KH&ĐS số 1/2015