Hiệp định TPP bao gồm nhiều nội dung nhưng trong đó việc cắt giảm và xóa bỏ hàng rào thuế quan chắc chắn sẽ dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng lượng hàng xuất khẩu của Việt Nam sang 11 nước và lượng hàng nhập khẩu từ các nước đó vào Việt Nam với giá cả cạnh tranh. Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của tỉnh Quảng Ngãi trong thời gian gần đây là sản phẩm thuỷ hải sản chế biến, hàng nông sản, thực phẩm chế biến, đồ gỗ, tinh bột sắn, hàng dệt may, dăm gỗ… với kim ngạch gần 1 tỷ USD.

Việt Nam cam kết cắt giảm thuế nhập khẩu các mặt hàng như thịt bò, thực phẩm chế biến và sữa về 0% ngay lập tức, hoặc theo lộ trình với thời hạn tối đa 11 năm thay vì ở mức 20%-55% như hiện nay; sau 4 đến 8 năm, các sản phẩm trái cây, bông, khoai tây từ các nước TPP cũng được miễn thuế nhập khẩu; sau 5-13 năm thịt lợn và thịt gia cầm cũng được miễn thuế nhập khẩu; rượu, bia, thuốc lá... cũng được miễn thuế sau 8-16 năm; gạo sẽ được miễn thuế hoàn toàn khi hiệp định có hiệu lực, sau 4 năm lúa mỳ, lúa mạch cũng được miễn thuế; nhiều loại rau và thực phẩm chế biến sẽ được miễn thuế ngay lập tức, một số sẽ được miễn sau 4 năm; bắp và sản phẩm từ bắp sẽ sẽ giảm từ 20% hiện nay về 0% sau 4 – 7 năm; sau 11 năm mặt hàng đường hiện thuế nhập khẩu là 40% và các sản phẩm chứa đường, hạn ngạch và thuế nhập khẩu sẽ được miễn. Đối với thủy hải sản, khoảng  25 mặt hàng thủy sản chịu thuế xuất khẩu từ 1-10% sẽ trở về 0% ngay lập tức hoặc theo lộ trình kéo dài lâu nhất đến năm thứ 16. Trong đó, có 12 mặt hàng thủy sản sẽ giảm thuế về ngay 0% ngay sau khi TPP có hiệu lực, như: cá ngừ đóng hộp, cá ngừ vây vàng, cá ngừ sọc dưa, cá hồi đỏ, cá tuyết đông lạnh… Đối với hàng dệt may TPP quy định nguồn gốc xuất xứ từ sợi trở đi là 60% sẽ được miễn thuế. Tuy nhiên, Việt Nam đã đàm phán được khoảng 184 trong tổng số 186 mặt hàng dệt may không phải đáp ứng yêu cầu từ sợi trở đi, 184 mặt hàng này mới chỉ chiếm 15% kim ngạch xuất khẩu, còn 85% phải đáp ứng yêu cầu từ sợi trở đi và đến năm 2018 khi TPP có hiệu lực thì hàng dệt may phải có xuất xứ từ sợi trở đi đạt 60%. Nhựa và các sản phẩm nhựa, hóa chất và các sản phẩm hóa chất; giấy, đồ gỗ; máy móc, thiết bị phần lớn xóa bỏ thuế ngay khi hiệp định có hiệu lực, còn một số mặt hàng trong nhóm này sẽ tiếp tục được áp thuế nhập khẩu 0% vào năm 2022.

Với kết quả đàm phán về thuế quan như trên, có thể thấy rằng thủy sản là ngành tận dụng được nhiều lợi thế hơn cả, có cơ hội gia tăng xuất khẩu vì giá cả sẽ thấp hơn. Muốn tận dụng được cơ hội này, các doanh nghiệp chế biến thủy sản cần phải đầu tư công nghệ chế biến hiện đại, tổ chức, hợp đồng thu mua đầu vào đảm bảo chất lượng bởi vì các nước nhập khẩu sẽ áp dụng những rào cản dưới dạng quy định kỹ thuật, vệ sinh dịch tễ rất có thể sẽ là rào cản rất lớn cho xuất khẩu; bởi vì những quy định về an toàn vệ sinh, dịch tể, môi trường, nhãn mác, bao bì... của các nước vẫn ngăn chặn khả năng xuất khẩu, thậm chí là còn rủi ro hơn nhiều so với hàng rào thuế quan. 

 Khi Hiệp định TPP có hiệu lực, 12 nước thành viên đều mở cửa thị trường với nhau, tạo nên một thị trường rộng lớn. Do đó, các mặt hàng mà Việt Nam nói chung, tỉnh Quảng Ngãi nói riêng có giá cao, chất lượng còn thấp sẽ đối mặt cạnh tranh với hàng hóa từ 11 nước còn lại có giá bán rẻ hơn, chất lượng tốt hơn. Trước hết là nhóm hàng chăn nuôi lấy thịt và trái cây, hai nước Australia và New Zealand có năng lực cạnh tranh vào hàng cao nhất thế giới về thịt bò, sữa, táo, cam. Thứ hai, sản phẩm như sữa, thịt bò, thịt gia cầm, thịt heo hiện chúng ta nhập khẩu từ Hoa Kỳ rất lớn, có giá bán cao hơn không nhiều; khi được miễn thuế thì giá sẽ rẻ hơn của chúng ta (khoảng 15-20%), làm cho sản lượng nội địa giảm, nguy cơ mất việc làm là rất lớn. Để đối phó với tình hình này, các cơ quan chức năng của tỉnh cần lập quy hoạch phát triển sản xuất các sản phẩm này theo hướng công nghệ cao về giống, chăm sóc, sau thu hoạch, góp phần giải quyết việc làm, đảm bảo thu nhập cho người lao động.

Đối với ngành dệt may, khi gia nhập TPP mức thuế bằng 0% thay vì mức 17% như hiện nay. Điều này sẽ thúc đẩy tăng kim ngạch xuất khẩu đồng thời nhu cầu về nguyên liệu (bông, sợi) cũng sẽ tăng tương ứng. Để đáp ứng nguyên tắc “từ sợi trở đi” (yarn forward) có nghĩa là các sản phẩm dệt may của chúng ta nếu muốn được miễn thuế khi xuất vào thị trường Hoa Kỳ, Nhật Bản phải sử dụng sợi, bông, vải,... do trong nước sản xuất hoặc nhập khẩu từ các nước tham gia TPP khác ít nhất là 60%. Do vậy, ngay từ bây giờ các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh phải có kế hoạch hợp tác với doanh nghiệp khác, kêu gọi đầu tư các nhà máy sợi dưới sự hỗ trợ của tỉnh Quảng Ngãi để chủ động, đảm bảo nguyên tắc trên.

Đối với sản phẩm gỗ, hiện các doanh nghiệp có năng lực và trình độ sản xuất của người lao động còn thấp, trong khi năng suất lao động các nước nội khối khá cao. Một khó khăn khác là trình độ công nghệ, quản trị kinh doanh, tiếp thị dịch vụ, mẫu mã sản phẩm của các doanh nghiệp trong nước đang có khoảng cách rất lớn so với các nước trong TPP. Do vậy, thách thức lớn nhất là nghiên cứu thị trường, đầu tư công nghệ, nâng cao trình độ tay nghề cho người lao động và vùng nguyên liệu …

Tận dụng thời cơ và những tác động của hiệp định TPP sẽ không đến ngay lập tức mà còn phải chờ vài năm nữa, ngay từ bây giờ phải hành động ngay để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và hàng hóa nông lâm thủy sản, đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu ngành theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững, nâng cao năng lực phân tích và dự báo thị trường dưới sự hỗ trợ của các chính sách từ trung ương và sáng tạo ở địa phương. 

TS. Trần Tùng Lâm                           

Trường Đại học Tài chính - Kế toán – Bộ Tài chính

Theo Bản tin KH&ĐS số 4/2015